Ο «άλλος» και εμείς

«Δεν αισθανόταν και τόσο καλά τους τελευταίους μήνες», αποκάλυψε ο «κολλητός» φίλος του δεκαεξάχρονου. «Μου εμπιστεύθηκε ότι τον εκφόβιζαν παντού: στο σχολείο κι εκτός αυτού. Προσπάθησα να τον πείσω ότι κάτι έπρεπε να γίνει για αυτό, αλλά εκείνος φοβόταν μην μπλέξω επίσης…». Η πρόσφατη αυτοκτονία ενός μαθητή των νοτίων προαστίων υπήρξε συγκλονιστική για όλους μας. Ήταν η πρώτη μετά από κάποιο καιρό. Το περιστατικό αποτέλεσε αφορμή για τους ειδικούς να σπεύσουν να υπενθυμίσουν τα αυτονόητα: «Τέτοια περιστατικά πρέπει να καταγγέλλονται». «Προσπάθησα να τον πείσω…»: εξακολουθούμε να ζούμε σε αυτήν την εποχή, όπου όλοι μας γνωρίζουμε τι συμβαίνει γύρω μας και αδρανούμε παρόλα αυτά. Φταίει η απάθεια; Η ανευθυνότητα; Η απανθρωπιά; Ίσως και όλα μαζί.

Συμβαίνει στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα να θεωρούμε ότι μας αφορούν μονάχα οι προσωπικές μας υποθέσεις. Τείνουμε να εστιάζουμε, στο πλαίσιο της ιδιώτευσης, φυσικά, στις ατομικές μας ανάγκες και στα δικά μας προβλήματα που κατά κανόνα υπερτερούν σε σχέση με αυτά των «άλλων». Παράλληλα, η έλλειψη ελεύθερου χρόνου κι υπομονής παρεμποδίζουν την ενασχόληση μας με τα ζητήματα των «άλλων», αφού ευκολότερη λύση συνιστά η παθητικότητα. Η ραθυμία ή και ο κυνισμός μας, μας αποτρέπουν από το να καταγγείλουμε φαινόμενα παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όσο πλησίων μας κι αν είναι.

Ο κυνισμός κι η κοινωνική αναισθησία, ομοίως, είναι πανταχού παρόντα και επηρεάζουν καθοριστικά την κοσμοθεωρία μας. Είναι κοινό μυστικό ότι η σύγχρονη κι επικρατέστερη αντίληψη του Νεοέλληνα είναι: «Αφού δεν συμβαίνει σε μένα, σιγά!», που σχετίζεται άμεσα με το «Όλα συμβαίνουν στους άλλους». Συνήθως αψηφούμε τον κίνδυνο αδιαφορώντας για τους «άλλους», που τείνουν να υστερούν σε σημασία. Απάτη, δηλαδή, βαθύτατη, αφού όταν κάτι τύχει σε εμάς καταριόμαστε Θεούς και Δαίμονες. Όταν πάλι αντιλαμβανόμαστε την βαρύτητα της καταπάτησης του δικαιώματος, ενίοτε διστάζουμε και επαναπαυόμαστε με ένα «Δεν πειράζει, κάποιος άλλος θα φροντίσει». Περιττό να πούμε ότι όταν όλοι λειτουργούν με το ίδιο σκεπτικό αυτός ο κάποιος δεν είναι άλλος από το ίδιο το θύμα. Η έλλειψη ενσυναίσθησης και αξιών, λοιπόν, είναι άκρως πρόδηλη και ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για την αποσιώπηση τέτοιων περιστατικών.

Ατομισμός, ιδιώτευση, έλλειψη ενσυναίσθησης, τόλμης, συμπόνιας, ευαισθησίας, μίμηση της παθητικότητας των άλλων, όλα αυτά ενωμένα μαζί αποτρέπουν την καταγγελία φαινομένων παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κι ενώ τα δεδομένα αυτά είναι ιδιαίτερα αποθαρρυντικά, η ανατροπή της κοινωνικής αναισθησίας πάντα είναι εφικτή. Οικογένεια και σχολείο, οι δυο σημαντικότεροι φορείς κοινωνικοποίησης, δύνανται να ανατρέψουν την επικρατούσα ανθρωπιστική κρίση.

Αρχικά, η οικογένεια με σωστή γαλούχηση των παιδιών μπορεί να διαμορφώσει ηθικά υγιείς προσωπικότητες. Η συμμετοχή, λόγου χάρη, των γονέων σε συλλογικές δράσεις αλληλεγγύης, εθελοντισμού, θα συνιστούσε σπουδαίο υπόδειγμα στάσης ζωής προς τους νέους. Η ενθάρρυνσή τους, δε, να συμμετέχουν σε βιωματικές δράσεις μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εμπειρία έντονων συναισθημάτων συλλογικότητας, ευαισθησίας κι ενσυναίσθησης προς τον πλησίον. Έτσι, μπορεί να ανοίξει ο δρόμος για την καταπολέμηση του εγωκεντρισμού, της ανευθυνότητας και του δισταγμού που τόσο παρεμποδίζουν την καταγγελία περιστατικών παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ομοίως, το σχολείο θα μπορούσε να συνδράμει συμπληρωματικά στην ανθρωπιστική καλλιέργεια. Κι όταν λέμε ανθρωπιστική καλλιέργεια, βέβαια, δεν εννοούμε απλώς τυπική κατοχύρωση της διδασκαλίας ομόλογων μαθημάτων αλλά ουσιαστική εμβάθυνση. Η διαδραστικότερη προσέγγιση των μαθημάτων, για παράδειγμα, που θα καθιστούσε τη διδασκαλία πιο ενδιαφέρουσα και προσιτή, θα επέτρεπε την εμπέδωση των από την οικογένεια μεταδιδόμενων ανθρωπιστικών αξιών. Παράλληλα, η πραγματοποίηση ομιλιών με βιωματικό χαρακτήρα στα σχολεία, σχετικών με θέματα όπως η βία, ο σχολικός εκφοβισμός, η κακοποίηση ανηλίκων, θα καθιστούσε δυνατή την προβολή της σημασίας της μαρτυρίας φαινομένων παραβίασης ώστε να μην διαιωνίζονται.

Λοιπόν, όχι. Η σιωπή δεν είναι λύση. Ποτέ δεν ήταν. Ανά πάσα στιγμή, κάποιος ανάμεσά μας, μπορεί να υφίσταται παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων του. Αυτός ο κάποιος, είναι ο «άλλος» που συνήθως παραμελούμε. Όμως τι θα γινόταν αν εμείς ήμασταν αυτός ο «άλλος»; Σε όλους αυτούς τους «άλλους», λοιπόν, αξίζει να δώσουμε φωνή να ακουστούν. Γιατί αυτός ο «άλλος» μπορεί να είμαι και εγώ και εσύ και αυτός...

Γιώργος Νικόλας Βλάχος